Thứ ba, 12 18th

Last updateThứ 2, 17 12 2018 9pm

Lịch sử - Văn hóa

Cha Vô Danh: Hà Nội 2007 (P. 12)

"Ngày đầu tiên ở đây tôi đã dành để đi thăm quê ngoại là làng Hà Hồi, nơi tôi đã gặp lại một bà dì 85 tuổi còn nhớ tôi ngày xưa – như một phép lạ! Chiều về, tôi muốn đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm để xem mình còn nhớ gì không. Cảm giác đầu tiên là cái hồ rất bé so với trí nhớ của tôi. Đối với đứa bé 7 tuổi thì cái gì cũng lớn cả, nhìn ra mặt hồ thấy bao la bát ngát vì bé quá có thấy bờ bên kia đâu! Tôi có cảm giác nó còn nhỏ hơn cả hồ Xuân Hương ở Đà Lạt là một cái hồ nhân tạo do một đập nước ngăn con suối, bề ngang không rộng lắm nhưng bề dài khá dài. Hồ Hoàn Kiếm nhỏ thật, nhưng rất đẹp và có cái lợi là có thể thả bộ đi quanh một vòng ngắm liễu rủ ven hồ mà không thấy mệt."

De_pre_inconnu-PhamNgocLan

.

."De Père Inconnu” (“Cha Vô Danh”) của tác giả Phạm Ngọc Lân được nhà xuất bản lớn L’Harmattan ở Paris xuất bản và phát hành đầu tháng 2-2015

 

1- 2- 3- 4- 5- 6- 7- 8- 9- 10- 11- 12- 13- 14- 15- 16- 17- 18- 19- 20-

 ***

Hà Nội 2007

(Trích nhật ký của Long)

Tháng 1-2007

5 giờ sáng, chiếc xe đò Sinh Café đậu lại trước cửa văn phòng của công ty gần trung tâm thành phố, một đặc ân cho hãng xe này, vì là xe chuyên chở du khách. Các loại xe khác phải đậu ở bến xe tận ngoại ô xa. Vợ chồng Vy chọn hãng này vì nhiều lý do, nhưng quan trọng nhất là vì tài xế được tiếng là lái đàng hoàng trong một bối cảnh lái xe hỗn loạn, với con số tai nạn lưu thông vượt tất cả các kỷ lục.

Vy gọi được chiếc tắc-xi còn hiếm hoi vào giờ này. Ba anh em về một khách sạn nhỏ đã giữ chỗ từ trước ở đường Lương Văn Can ngay trong khu phố cổ. Con đường này dẫn ra hồ Hoàn Kiếm, chạy song song với hai phố Hàng Ngang và Hàng Đào nổi tiếng trong khu “băm sáu phố phường” của Hà Nội xưa.

Thế là một ước mơ nuôi dưỡng từ không biết bao lâu nay đã thành sự thật: tôi đã trở lại Hà Nội, tôi đã trở lại nơi tôi đã sống ba năm từ khi chớm có trí khôn, trở lại nơi lần đầu tiên tôi cắp sách đến trường. Thời gian 56 năm đã qua. Hơn nửa thế kỷ. Hai phần ba đời người. Hai phần ba, hay ba phần tư, hay gần hết cả đời người?

Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, tôi đã có ngay ý định trở lại thăm Hà Nội. Nhưng cho tới khi đi Pháp cùng vợ con năm 1980, không có cơ hội nào đến với tôi để thực hiện được mộng ước này. Điều kiện vật chất không có, tiền bạc đâu sau những vụ đổi tiền mà đi chơi xa thế. Điều kiện tinh thần cũng không có, tâm trí còn phải tập trung vào việc đối phó với những "thay da đổi thịt" của cuộc sống mới. Điều kiện “chính trị” cũng không có, ai cho tôi đi ra Hà Nội, đi làm gì?

Về thăm quê hương hai lần trước vào năm 1993 và 2002, tôi dành trọn thời gian cho gia đình. Và chỉ lần về thứ ba này, tôi mới có cơ hội đi một vòng thăm đất nước cùng với vợ chồng Vy, người em gái kế.

Xe đò rời Huế vào 5 giờ chiều hôm qua trong một chuyến đi đêm kéo dài 12 tiếng đồng hồ trên đoạn đường gần 700 cây số. Mọi người cố gắng nhắm mắt ngả mình trên chiếc ghế có lưng dựa ngả xuống được, nhưng cũng chẳng ngủ được bao nhiêu. Có mấy cô cậu Tây ba-lô nằm thẳng trên sàn xe vừa cứng vừa xóc mà vẫn ngủ ngon lành, thật là tài!

Xe ngừng lại lúc 7 giờ chiều ở Đông Hà để ăn cơm, rồi 11 giờ khuya ở Hà Tĩnh để ăn cháo. Đông Hà là "tuyến đầu khói lửa" của miền Nam trong thời gian đất nước chia cắt, một thị trấn nằm ngay phía nam của sông Bến Hải. Xe không qua con sông lịch sử này bằng cầu Hiền Lương ngày xưa, mà qua một cây cầu mới xây sau này rộng rãi hơn nhiều. Cầu Hiền Lương chỉ còn được giữ lại để tưởng nhớ một giai đoạn lịch sử đau thương của đất nước.

Và bây giờ thì tôi đã đặt chân đến Hà Nội, đến thủ đô thanh lịch với "băm sáu phố phường" với những Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Mã… được mẹ tôi nhắc đến mỗi khi nói về Hà Nội. Rồi Chợ Đồng Xuân, Phố Lò Đúc, lại thêm Ô Đông Mác, hồ Ha-Le… những địa danh mẹ tôi nói đến với bao thương nhớ như còn văng vẳng mơ hồ trong ký ức một người đã 56 năm chưa thấy lại thành phố xưa.

Khách sạn nhỏ bé nằm trong khu phố cổ chỉ cách hồ Hoàn Kiếm mấy phút đi bộ.

 111818 2a

Liễu rủ ven hồ bên cầu Thê Húc, Hà Nội 2007

Hồ Hoàn Kiếm! Địa danh mang bao ý nghĩa lịch sử, nhưng đối với tôi, quan trọng hơn cả, đó là nơi mà cách đây hơn nửa thế kỷ, mẹ tôi đã dắt tôi đến đây cho ăn kem, và cũng để khoe cái mề đay tôi đeo trước ngực…

Ngày đầu tiên ở đây tôi đã dành để đi thăm quê ngoại là làng Hà Hồi, nơi tôi đã gặp lại một bà dì 85 tuổi còn nhớ tôi ngày xưa – như một phép lạ! Chiều về, tôi muốn đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm để xem mình còn nhớ gì không. Cảm giác đầu tiên là cái hồ rất bé so với trí nhớ của tôi. Đối với đứa bé 7 tuổi thì cái gì cũng lớn cả, nhìn ra mặt hồ thấy bao la bát ngát vì bé quá có thấy bờ bên kia đâu! Tôi có cảm giác nó còn nhỏ hơn cả hồ Xuân Hương ở Đà Lạt là một cái hồ nhân tạo do một đập nước ngăn con suối, bề ngang không rộng lắm nhưng bề dài khá dài. Hồ Hoàn Kiếm nhỏ thật, nhưng rất đẹp và có cái lợi là có thể thả bộ đi quanh một vòng ngắm liễu rủ ven hồ mà không thấy mệt.

Tôi cũng muốn tìm lại khu nhà gần hồ Ha-Le nơi tôi sống từ 4 đến 7 tuổi. Hồ này ngày xưa tên Pháp là Halais, nay có tên Việt rất đẹp là hồ Thiền Quang, “ánh sáng của Thiền”.

 111818 2b

Hồ Thiền Quang (hồ Ha Le ngày xưa) 2007

Con đường Nguyễn Du dọc theo bờ phía Bắc có trồng nhiều cây hoa sữa, được nhắc đến trong thi ca vài chục năm gần đây, "Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm (i)…" và "Hoa sữa thôi rơi, ta bên nhau một chiều tan lớp (ii)…" Điều ngạc nhiên là khi tôi hỏi bạn bè trong giới văn nghệ sỹ sống bên Mỹ lớn tuổi hơn tôi, rời Hà Nội năm 1954 lúc đã khá lớn, không ai biết hoa sữa ở Hà Nội thời đó cả. Vậy là cây hoa sữa mới được trồng sau này chăng?

Tôi tò mò ngừng xe trên đường Nguyễn Du hỏi một cặp trai gái đang dắt tay nhau dung dăng dung dẻ, là mấy cây cổ thụ trồng dọc đường ở đây có phải cây hoa sữa không. Họ trả lời đúng là cây hoa sữa, nhưng không biết là cây được trồng vào khoảng thời gian nào (iii).

Phia tây của hồ Thiền Quang là những ngôi nhà từ thời Pháp, tường quét vôi vàng, một khu khá sang trọng. Tôi ngạc nhiên là sao ông bà cụ tôi ngày xưa mới chân ướt chân ráo hồi cư về Hà Nội mà đã ở khu nhà đẹp đẽ thế này?

Chắc có lẽ vì hồi đó khu này còn nằm ngoài thành phố, không khang trang như bây giờ. Năm 1948 bờ hồ Ha-Le chỉ là bùn lầy nước đọng. Con đường bắt đầu từ hồ chạy về phía tây dẫn vào khu Khâm Thiên, hồi đó nổi tiếng là xóm “cô đầu”. Thật ra hát cô đầu nguyên thủy là hát điệu ả đào, là một bộ môn nghệ thuật truyền thống đặc biệt của một số vùng ngoài Bắc, với một cô “đào” vừa hát vừa gõ phách, một anh “kép” chơi đàn đáy phụ họa, và một “quan viên” cầm chầu, tức là cầm một cái trống nhỏ lâu lâu dùng một thanh tre gõ vào để chấm câu và cũng là để tỏ ý hài lòng khi đến những đoạn xuất sắc, một cách để khuyến khích đào kép hát. Mấy “phong lưu công tử Hà thành” ngày xưa hay mời đoàn “hát nói” đến nhà trải chiếu cho đào kép ngồi giữa, những người thưởng thức ngồi chung quanh là bạn bè sành điệu được chủ nhà mời đến nghe, kiểu “văn nghệ bỏ túi” bây giờ. Một trò giải trí thật thanh tao.

 111818 2c

Cây hoa sữa còn nhỏ ở phố Hàng Bồ, 2007

Nhưng ở xóm Khâm Thiên thời thập niên 40 và 50 thì “hát cô đầu” diễn ra trong các động mại dâm, những cô đào là gái mại dâm được huấn luyện hát, dĩ nhiên chỉ hát đại khái cho có, tính chất nghệ thuật không cần thiết lắm. Vì vậy mà đi chơi “xóm cô đầu” thời đó có ý nghĩa khác hơn là đi thưởng thức âm nhạc.

Nhưng đó là trong xóm Khâm Thiên. Còn nhà tôi ở ngày trước gần hồ Ha Le cũng khá xa các nơi ăn chơi đó. Mẹ tôi kể là gia đình ở trên lầu 3 một nhà ba tầng, có sân thượng (tôi còn tấm hình chụp trên sân thượng đó). Khi đến khu này nhìn các nhà quanh hồ vẫn còn nhà kiểu Tây thời xưa, thì tôi chắc chắn là ngôi nhà đó vẫn còn, nhưng ở đâu? Đường nào? Phần đông nhà ở đây đều 2 hoặc 3 tầng, đếu quét vôi vàng. Tôi đi qua mấy con đường quanh đó với hy vọng sẽ có một chi tiết gì đấy giúp tôi nhận ra căn nhà mình ở xưa kia, nhưng đành thất vọng. Trí nhớ non nớt của một đứa bé 6, 7 tuổi khó mà giữ lại được những gì đã diễn ra 56 năm qua với bao biến động của thời cuộc.

Đến trước một ngôi biệt thự uy nghi có sân rộng, tôi đứng lại ngắm lối kiến trúc kiểu “thuộc địa” xưa thì có một thanh niên mặc bộ đồ tây thắt cà-vạt đến hỏi tôi có cần giúp gì không. Hỏi bằng tiếng Anh. Tôi trả lời tiếng Việt: "Tôi đang tìm lại nhà tôi ở cách đây hơn nửa thế kỷ." Anh chàng ngẩn người, chắc chắn trong đầu nghĩ sao ông Tây già này nói tiếng Việt sõi thế! Tôi tiếp tục câu chuyện và được biết thêm là ngôi nhà sang trọng kia là nhà khách quốc tế của đảng Cộng Sản, hôm nay có một buổi tiếp tân gì đấy, anh chàng tưởng tôi là khách nước ngoài được mời nên mới ngỏ lời hỏi rất lễ phép.

 111818 2d

 Nhà Tây xưa gần hồ Thiến Quang (hồ Ha Le cũ), 2007

 Mỗi lần về thăm quê hương, tôi lại có dịp đóng vai chính trong một trò chơi vui vui khi đi đến những khu có nhiều du khách. Thế nào cũng có một anh chàng chào mời cái gì đó bằng tiếng Anh. Tôi chỉ ừ hử không nói gì cả, để cho anh chàng tán hươu tán vượn đã đời rồi tôi trả lời bằng tiếng Việt là nãy giờ không hiểu anh nói gì!

Xem như đó là trò vui đùa nhưng thật ra trong lòng tôi cũng có chút ngậm ngùi vì những cảnh như thế. Tôi cảm thấy mình không được xem là người Việt Nam trên đất nước Việt Nam. Hồi nhỏ đám trẻ con ngoài đường thấy tôi đi qua thì hét to “Tây lai ăn khoai cả vỏ ăn chó cả lông ăn hồng cả hột!” Lớn lên lúc có nhiều lính Mỹ ngoài đường phố, đám trẻ chạy theo tôi nói to “Ô Kê Salem! Ô Kê Salem! (iv)”. Sau ngày thống nhât đất nước, cũng đám trẻ, dĩ nhiên đã là thế hệ khác, thấy tôi thì xầm xì “Liên Xô! Liên Xô!” Tôi được dán nhãn những loại người khác nhau tùy từng thời kỳ, nhưng không lúc nào được là người Việt Nam.

Ngày thứ hai ở Hà Nội, tôi được ông bà thông gia hẹn đến đưa đi chơi. Con dâu tôi qua Paris du học, con trai tôi gặp ở đấy và nên duyên vợ chồng. Ông thông gia tôi là dân Hà Nội chính cống từ ngày xưa, ông thân sinh là họa sĩ Mạnh Quỳnh nổi tiếng một thời, nhà ở phố Hàng Trống. Họa sĩ Mạnh Quỳnh đặc biệt nổi tiếng vì những bức tranh minh họa cho tập thơ ngụ ngôn La Fontaine do Nguyễn Văn Vĩnh dịch ra tiếng Việt.

Không còn gì quý hơn được người Hà Nội sinh ra và lớn lên tại đây từ thời xửa thời xưa hướng dẫn đi thăm trung tâm thủ đô ngàn năm văn vật nàyv. Nhưng ngoài những địa danh quen thuộc du khách không thể bỏ qua, riêng tôi muốn tìm lại ngôi trường đầu tiên trong đời tôi. Khi tôi hỏi ông thông gia có biết trường Sainte Marie ngày xưa ở khu nào không, ông biết ngay, vì thời ông còn nhỏ đó là một ngôi trường nổi tiếng của bà sơ, bây giờ đã biến thành bịnh viện Việt Nam - Cuba. Thôi thì cho tôi xem trường đó nằm ở khu nào, nhìn bức tường bao ngoài cũng được vậy. Chính quyền cộng sản không chấp nhận có hoạt động tư nhân, nhất là hoạt động văn hóa, nên tất cả các trường tư nhân đều bị tịch thu, trong đó có các trường nổi tiếng của các dòng tu công giáo. Trường Sainte Marie Hà Nội biến thành bịnh viện, nhưng trường Saint Paul ở Sài Gòn cũng của các nữ tu dòng Saint Paul de Chartres may mắn hơn, vẫn còn là một trường học của nhà nước.

Chúng tôi tản bộ đến đường Hai Bà Trưng song song với phố Tràng Thi ngay trung tâm thành phố. Bước dọc theo một bức tường dài, ông thông gia nói bên trong là bệnh viện, ngày xưa là lớp học trường Sainte Marie. Tôi bắt đầu buồn vì chẳng thấy gì cả bên trong thì đến một cổng sắt rộng mở, và kìa, hiện ra như một phép lạ là một bức tượng Đức Mẹ bồng Chúa Giê-Su ngay trên cái cổng cũ kiến trúc vừa đẹp vừa cổ kính. Và lạ hơn nữa là hàng chữ INSTITUTION Ste MARIE bằng tiếng Pháp vẫn còn nguyên, màu xanh nổi bật trên nền trắng bên trên bức tượng.

 111818 2e

Tượng Đức Mẹ phía trên cổng trường Sainte Marie cũ, Hà Nội 2007

 Tim tôi đập nhanh hơn, tưởng tượng cậu bé 6 tuổi tay nắm vạt áo dài của mẹ, nước mắt chạy quanh – tôi là đứa bé rất nhút nhát – đứng trước cái cổng uy nghi này, chuẩn bị để lần đầu tiên xa mẹ suốt mấy tiếng đồng hồ! Đó là ngày tựu trường năm 1950.

 111818 2f

Cổng trường Sainte Marie cũ, Hà Nội 2007

Lòng còn bồi hồi với những hình ảnh quá khứ, tôi bước qua cổng sắt, vào phía trong một cái sân nhỏ dẫn đến một cửa lớn vào bên trong. Nơi đây là một hành lang rộng, ngay chính giữa ăn thông với nhà nguyện của dòng tu, cửa mở rộng, bên phải hành lang đi vào phía sau. Còn tần ngần chưa biết làm gì thì một phụ nữ trẻ từ sau nhà bước ra hỏi chúng tôi là có giúp gì được không. Tôi nói cách đây 57 năm tôi đã học lớp Onzième (bây giờ là lớp Một) ở trường này, và đây là lần đầu tôi trở lại ngôi trường cũ, rất vui thấy trường vẫn còn lại một phần nhỏ là cái cổng và nhà nguyện này.

Người phụ nữ trẻ tự giới thiệu là một người đang học tập tại nhà dòng để trở thành nữ tu, và giải thích là sau khi hòa bình lập lại năm 1954, trường Sainte Marie bị chính quyền tịch thu và biến thành bệnh viện, nhưng một phần nhỏ của tu viện vẫn được các nữ tu giữ lại, gồm cái cổng, nhà nguyện và nhà ở của các nữ tu phía sau. Vì dòng tu vẫn tồn tại qua bao năm tháng, hiện còn ba bà sơ còn sống sót từ thời tôi đi học, trong đó có một bà từng là hiệu trưởng năm nay đã 97 tuổi, rất tiếc là bà yếu quá, không tiếp khách được nữa. Gần đây, dòng tu đã từ từ khôi phục lại, và bắt đầu được phép nhà nước nhận những cô gái muốn đi tu dòng này.

Tôi lại nghĩ vẩn nghĩ vơ, có thể là bà sơ năm nay 97 tuổi, năm 1950 bà 40 tuổi, phải chăng chính bà đã quở trách mẹ tôi "Sao con trai đã 6 tuổi rồi bây giờ mới cho nó đi học?"

_____________________________________

(i) Nhạc phẩm Hoa Sữa của Hồng Đăng. Nhạc sĩ Hồng Đăng viết bản nhạc này cho phim "Hà Nội mùa chim làm tổ" năm 1978, nhưng phải chờ đến hơn chục năm sau bản nhạc mới nổi tiếng với các giọng ca Nhã Phương, Mỹ Linh, Thanh Lam… Hồng Đăng cho biết khi viết bài hát ông không biết hoa sữa là hoa gì, chỉ nghe một người bạn nói là đường Nguyễn Du có cây hoa sữa, thế là ông nổi hứng viết "Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm…". Ông cũng cho hay phải chờ 25 năm sau ông mới nhìn thấy tận mắt cây hoa sữa.

(ii) Nhạc phẩm Hà Nội Mùa Vắng Những Cơn Mua, thơ Bùi Thanh Tuấn, nhạc Trương Quý Hải, 1993.

(iii) Sau này tác giả có người bạn sống trong khu này trước năm 1954 xác nhận là hồi đó đã có cây hoa sữa rồi, nhưng không ai ca tụng nó trong thi ca vì nó tỏa một mùi mạnh, chính xác hơn phải nói đó là mùi hắc hơn là mùi thơm. Có tài liệu nói người ta phải trồng ven bờ nước để khi đến mùa thu hoa nở li ti nhỏ trắng nhạt như sữa, nhờ có mặt nước mùi nhẹ bớt đi.

(iv) Salem là tên một loại thuốc lá Mỹ. Mấy bọn trẻ này có tật xấu là chạy theo lính Mỹ xin thuốc lá.

(v) Năm 2010, Hà Nội kỷ niệm 1000 năm từ khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La được đổi tên là Thăng Long.

 

 

 

footer_banner_5